CẦU THỦ DỰ BỊ - NGHỆ THUẬT HÀN LÂM VÀ CƠ CHẾ UNDERSTUDY/COVER

Cầu thủ dự bị và môn thể thao vua

 Trường Linh - nhân vật Hoạ sĩ Mario Cavaradossi

Trong bất kỳ lĩnh vực đỉnh cao nào, từ môn thể thao vua cho đến thánh đường nghệ thuật hàn lâm, vinh quang không bao giờ là câu chuyện của riêng cá nhân nghệ sĩ đứng trên sân khấu. Đằng sau sự thành công của cá nhân nghệ sĩ xuất sắc luôn là một tập thể đoàn kết với một hệ thống vận hành nghiêm ngặt - nơi những nhân tố tưởng như chỉ là "phụ" lại là một mắt xích quan trọng, thậm chí còn có vai trò chốt chặn “sinh tử”, và là bệ phóng cho sự bứt phá, thăng hoa để làm nên thành công của một cá nhân hay tập thể.
Trong bóng đá, cụm từ "cầu thủ dự phòng" không đơn giản chỉ những người ngồi trên băng ghế chờ. Họ là một thành viên sống còn trong tư duy chiến thuật của huấn luyện viên và là bệ phóng cho những đỉnh cao vinh quang trên sân cỏ. Điều này đã được minh chứng bởi các "siêu dự bị" (Super-sub) thường được tung vào sân ở hiệp hai của trận cầu để tận dụng lợi thế sức mạnh, phá vỡ sơ đồ phòng ngự của đối thủ và làm thay đổi cục diện trận đấu.
Viết đến đây, tôi chợt nhớ tới Un Estate Italiana (Mùa hè Italy) không chỉ bởi bài hát khai mạc của World Cup 1990, mà còn có nhiều trận đấu khiến tôi nhớ mãi, trong đó có Salvatore Schillaci - cầu thủ dự bị đã tạo bất ngờ lớn khi ghi bàn thắng duy nhất cho đội tuyển Ý.
Nghệ thuật opera, cơ chế "Understudy/Cover"
Nếu trong thể thao, việc thay người là một lựa chọn chiến thuật thường xuyên, thì trong nghệ thuật hàn lâm như opera, khái niệm "ê-kíp dự phòng" (thường gọi là Understudy/Cover đối với diễn viên hoặc Double Cast – nghệ sĩ đóng kép) lại là tấm thẻ “bảo hiểm” tối quan trọng nhằm “giải cứu” những tổn thất bất ngờ xảy đến. Trên thế giới, ê-kíp dự phòng hay diễn viên đóng thế như những “phao cứu sinh” thầm lặng, ngăn chặn những tổn thất cho các vở opera được đầu tư có khi lên đến hàng triệu đô la. Bởi, chi phí để dàn dựng và công diễn một vở opera mới vô cùng tốn kém, mất nhiều thời gian và tâm lực của hàng trăm con người. Nhất là với những vở opera kinh điển, khối lượng công việc khổng lồ từ việc tuân thủ quyền tác giả, quyền liên quan đến quyền phái sinh khi phục dựng kịch bản, trang phục, thiết kế sân khấu, đạo cụ, dàn nhạc giao hưởng, dàn hợp xướng... khiến quy mô nhân sự lên đến hàng trăm người. Một vở diễn tập luyện nhanh thì 6 tháng, chậm có khi cả năm với chi phí không nhỏ. Chính vì thế, nếu nghệ sĩ chính gặp sự cố bất khả kháng, buổi diễn phải hủy bỏ, kéo theo những hệ lụy nặng nề về tài chính và uy tín của nhà hát. Hơn nữa, những yêu cầu khắt khe đòi hỏi nghệ sĩ opera không chỉ ở giọng hát mà còn ở khả năng diễn xuất để hóa thân vào nhân vật. Ở đó là sự tương tác tinh tế, kỷ luật và bản lĩnh với bạn diễn dưới sự dẫn dắt của Nhạc trưởng, nên cơ chế "Understudy/Cover" trong nghệ thuật opera là quy định bắt buộc. Không ai có thể “nhảy vào” thay thế cho diễn viên chính khi bất ngờ gặp sự cố mà không có sự chuẩn bị tâm thế sẵn sàng từ trước.
Lịch sử opera thế giới đã ghi nhận những bước ngoặt vĩ đại xuất phát từ chính cơ chế nghiêm khắc này. Những người yêu nghệ thuật hẳn sẽ nhớ tới Luciano Pavarotti và sự kiện đã đi vào lịch sử năm 1963. Khi nghệ sĩ đại tài Giuseppe Di Stefano giữ vai chính Rodolfo trong vở La Bohème của Puccini tại Nhà hát Opera Hoàng gia London (Covent Garden) gặp vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, Luciano Pavarotti – người khi đó mới chỉ được ký hợp đồng vai dự phòng – đã được đưa lên sân khấu. Và từ đó, chúng ta có một Luciano Pavarotti của mọi thời đại. Như vậy, với bất cứ một bộ môn đỉnh cao nào cũng đòi hỏi có những quy định riêng. Tuy nhiên, nếu ở môn bóng đá, tần suất thay đổi chiến thuật diễn ra thường xuyên thì sân khấu opera lại có những đòi hỏi khắc nghiệt hơn nhiều. Ở góc độ chuyên môn, các Nhà hát luôn phải có cả một ê-kíp dự phòng tập luyện với cường độ cao như ê-kíp chính. Nếu may mắn, kíp 2 sẽ có cơ hội công diễn, nhưng cũng có những trường hợp họ sẽ không bao giờ được bước lên sân khấu ở vở diễn ấy. Dù vậy, họ vẫn dày công tập luyện để thuộc toàn bộ lời thoại, nhớ từng sắc thái câu nhạc cùng những chỉ dẫn của Nhạc trưởng để sẵn sàng lột tả rõ nhất tính cách nhân vật. Nghệ thuật hàn lâm là vậy, vinh quang và nhọc nhằn chỉ người trong nghề mới hiểu, mới thấm. Song vinh quang của một ai đó luôn có sự song hành của cả tập thể với những thiết chế nghệ thuật vững chắc, với sự nỗ lực của từng mắt xích trên đường ray ấy.

Công nghiệp văn hóa cần sự nghiêm túc và quyết liệt
Từ câu chuyện “cầu thủ dự phòng” trên sân cỏ đến cơ chế “đóng kép” nghiêm ngặt sau tấm màn nhung, chúng ta nhìn thấy một mẫu số chung: Sự phát triển không đến từ sự ngẫu hứng hay thỏa hiệp, mà là tôn chỉ mục đích của một nền công nghiệp văn hóa đúng nghĩa. Việt Nam đang tiệm cận gần hơn với nghệ thuật đỉnh cao thế giới, vì thế việc vận hành các nhà hát, đặc biệt là Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam (VNOB), càng cần sự quyết liệt để bứt phá.
Nền công nghiệp văn hóa không thể được xây dựng dựa trên tư duy "dĩ hòa vi quý" hay "đến đâu hay đến đó". Những nghệ sĩ dự phòng chấp nhận học hàng trăm trang kịch bản, lời thoại, âm nhạc bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau chỉ để đổi lấy cơ hội được đứng dưới ánh đèn sân khấu. Sự nghiêm túc của từng cá nhân là viên gạch đầu tiên tạo nên tính chuyên nghiệp của hệ thống, minh chứng cho năng lực quản trị và tuyển chọn của Hội đồng nghệ thuật cũng như Ban Giám đốc Nhà hát. Nhìn rộng ra thế giới, chính sự khắc nghiệt ấy đã tạo nên những đỉnh cao nghệ thuật không thể thay thế, xóa bỏ "chủ nghĩa quân bình" làm kéo lùi chất lượng. Việc thay vai hay dừng biểu diễn của một ê-kíp vào giờ chót - dù đã được quảng cáo trước đó, đòi hỏi một quyết định "cân não" và dũng cảm vì cái chung của tác phẩm, nhất là trong các buổi công diễn đầu tiên. Thực tế chứng minh, quyết định diễn của ê-kíp sáng tạo không đưa kíp 2 vào biểu tại thời điểm đó là hoàn toàn chính xác. Bởi, đêm công diễn đầu tiên đã diễn ra thành công vang dội hơn sự mong đợi và ê-kíp sáng tạo phải bảo vệ thành công ấy làm đòn bảy để lan tỏa và phát triển; có chăng, điểm trừ duy nhất dẫn đến những hiểu lầm đáng tiếc chính là việc nhà hát đã không thông báo kịp thời tới khán giả. Chính sự quyết liệt nhìn vào hiệu quả thực tế là động cơ mạnh mẽ nhất thúc đẩy nghệ thuật tiến về phía trước.
Thay cho lời kết
Muốn sản phẩm văn hóa, nghệ thuật đạt chuẩn quốc tế, có chất lượng tinh xảo để phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu, tạo nên "sức mạnh mềm" cho quốc gia, mọi mắt xích trong chuỗi cung ứng đều phải hoạt động với cường độ cao nhất. Khi đã quyết tâm theo đuổi nghệ thuật đỉnh cao, người nghệ sĩ chấp nhận tinh thần "sinh nghề tử nghiệp". Nhưng trước hết, nền nghệ thuật nước nhà cần những quyết sách quản trị chuyên nghiệp, sòng phẳng, và một thái độ lao động nghiêm cẩn từ chính những "người hùng thầm lặng" ngay từ vị trí dự phòng. Chỉ khi đó, thánh đường nghệ thuật mới thực sự tỏa sáng và tạo nên những huyền thoại đích thực.